Ta vì Phố Phố vì Ta

Tôi vẫn thường tự hào và kiêu hãnh mỗi khi giới thiệu với những người bạn lên Tuyên Quang về thành nhà Mạc - một vẻ đẹp đến nao lòng của những bức tường thành và các tòa cổng rêu phong khuất lấp sau những rễ si tua tủa đầy vẻ cổ kính. Trong tâm thức của những người con Thành Tuyên, nó không chỉ là một biểu tượng lịch sử, một bảo tàng sống, mà còn là một sự kết nối vô hình giữa những thế hệ sinh ra và lớn lên nơi vùng đất này.

Theo các nhà sử học, thành nhà Mạc được xây dựng khoảng từ năm 1553 - 1592, tính đến nay ít nhất cũng đã 410 năm lịch sử. Nó đã trải qua bao sự thăng trầm của lịch sử, khắc sâu trên mình những dấu tích của thời gian, gắn với truyền thuyết về một đội quân nhà Mạc hùng mạnh, đông đến mức mà mỗi người chỉ cần mang một hòn đá, một vốc đất đã xây xong thành chỉ trong một đêm. Và một cách tự nhiên, thành nhà Mạc đã là một phần niềm tự hào không chỉ của riêng tôi.

Gắn bó với thành nhà Mạc gần 20 năm, trong những lần về thăm quê tôi vẫn không khỏi trầm trồ khi ngắm nhìn những cổng thành cổ kính mang đậm dấu ấn của thời gian. Giữa sự “thay da đổi thịt” từng ngày của cái thị xã nhỏ nằm nép mình bên dòng sông Lô này, tòa thành lặng lẽ giữa những khu phố đông vui tấp nập, lặng lẽ đi vào trong lòng mỗi con người Thành Tuyên. Tôi ngây ngô tin rằng những dấu tích của tòa thành sẽ mãi trường tồn với thời gian, cho đến một ngày tôi trở về quê…

Vẫn lang thang trên những con đường cũ, và tôi vẫn là tôi, nhưng hai cổng thành cổ đã được khoác lên một tấm áo mới. Tất cả những gì là rêu phong cổ kính đã được bóc đi, thay vào đó là những viên gạch mới đỏ au, xung quanh cổng thành được bảo vệ cẩn thận bằng những rào sắt. Tôi thảng thốt: Cái gì thế này? Cô em gái đang đi cùng chặc lưỡi: Trùng tu ấy mà. Không biết họ làm gì nữa?! Tôi chợt thấy một nỗi đau len lỏi trong tim, muốn trào ra nhưng vội kìm lại, ngậm ngùi.

Tôi nhớ có lần khi cảm thán trước việc phố cổ Hà Nội được “khoác áo mới” trước lễ kỷ niệm 1.000 năm Thăng Long - Hà Nội, chị bạn đồng nghiệp chia sẻ: Ở châu Âu, khi người ta muốn trùng tu phố cổ, dù có quét vôi hay sơn lại, người ta vẫn phải làm sao để giữ nguyên vẻ cổ kính của nó. Nhìn bức ảnh thành cổ ở phương Tây, vẫn nguyên cây dại, vẫn gạch đá cũ mà cảm thấy chạnh lòng cho những cổng thành cổ bị biến thành “lò gạch” ở quê tôi. Nghe nói, cái thành cổ bên phương Tây ấy, họ cũng bảo vệ cho nó không sập, nhưng họ vẫn giữ được nguyên vẹn để giúp người đời sau thấy được lịch sử, thấy được vẻ đẹp và sự khắc nghiệt của thời gian đã in dấu trên di tích đó. Tôi thầm ước, giá mà các nhà quản lý di tích lịch sử quê tôi cũng có thể ứng xử như vậy với thành nhà Mạc. Nhưng thời gian chẳng thể nào quay lại. Và nếu như có thể quay lại, liệu có gì khác ngày hôm nay…!?

Thành nhà Mạc xưa giờ chỉ còn trong sự hoài niệm. Thị xã nhỏ bé giờ cũng đã trở thành TP. Một thời lịch sử oanh liệt, thách thức giữa gió mưa gần nửa thiên niên kỷ, thành nhà Mạc đã bị thất thủ dưới bàn tay “cải tạo” của con người. Thời gian và những nỗi lo toan cuốn con người trôi theo dòng chảy. Trong các câu chuyện của người dân Tuyên Quang, và trên các trang mạng, người ta cũng thôi nhắc đến “cái lò gạch”. Tôi tự hỏi, sau 400 trăm năm nữa, “cái lò gạch” kia có được một phần nhỏ như ngày hôm qua?!

Có những nỗi buồn không thể gọi thành tên. Có những mất mát chẳng thể bù đắp lại. Tôi vẫn nhớ, nhà nghiên cứu di sản văn hóa Trần Lâm Biền từng phân tích rằng: Những người tu bổ di tích có người làm đúng, có người làm sai, mà những người làm sai nhiều hơn những người làm đúng. Trước hết, nhận thức về di sản chưa đến nơi đến chốn. Thứ hai là hình thức tu bổ theo kiểu đấu thầu. Người ta đã đi đến đấu thầu là quan tâm đến vấn đề kinh tế, làm sao cho lấy được nhiều tiền nhất, lợi nhuận nhất, điều đó rất tai hại với di sản văn hóa. Tôi cũng nghe nói, Bộ VHTT&DL đã đề xuất dành 11 nghìn tỷ đồng để tu bổ, tôn tạo di tích trong chương trình mục tiêu quốc gia về văn hóa giai đoạn 2011 - 2015. Tôi lại thầm cầu mong, rằng trong trào lưu “mới hóa” di tích như hiện nay, xin đừng đối xử với di tích như thành nhà Mạc quê tôi!